عدالت

1. هنگامي که اسباب متعدد در وقوع جرمي دخيل هستند کي شريک هستند و کي سبب مقدم در تاثير مسئول مي باشد؟

2.در مورد جرائم غير عمدي هنگامي که آقاي" الف " بي مبالاتي مي کند و آقاي "ب"  بي احتياطي و خانم " ج" مرتکب عدم رعايت نظامات دولتي مي شود اين جا در اجتماع سبب و مباشر ما مباشر يعني شخص بي احتياط را مسئول بدانيم يا اينکه سوال خود را بدين شکل مطرح نمايم که در اسباب متعدد در جرائم غير عمدي همه بايد مرتکب يک خطاي کيفري بشوند تا شريک باشند و يا اينکه حتي اگر خطاهاي کيفري متعددي را مرتکب شوند باز هم شريک هستند؟

ب.شاهد  فارغ التحصيل رشته ي حقوق از دانشگاه مازندران

پاسخ :

نحوه مداخله عامل در وقوع جرم ( بطور کلي 5 حالت قابل تصور است )

تعريف مباشر : مقصود از عنوان مباشر اعم از اين است كه فعل بدون استفاده از وسيله و ابزار از فاعل صادر شود، مانند: خفه كردن با دست و يا زدن با دست و يا اينكه قتل با استفاده از وسيله اى صورت گيرد، مانند: تيراندازى و همانند آن و يا اينكه بدون تاويل (توجيه) از نظر عرف به او نسبت داده شود، مانند: انداختن در آتش و غير از اين موارد از وسايطى كه نسبت قتل با وجود آن صادق است. از اين عبارت استفاده مى شود كه ملاك و معيار در عنوان مباشر، صدق عرفى نسبت كار به فاعل مباشر است، اعم از اينكه با وسيله باشد و يا نباشد. ( موضوع ماده 317 ق.م.ا )

تعريف سبب : تسبيب عبارت است از هر فعلى كه تلف به سبب آن حاصل گردد، مانند : كندن چاه و افتادن کسی در آن . از اين تعريف استفاده مى شود كه مقصود از سبب در اين بحث سبب فلسفى نيست كه از وجودش وجود مسبب لازم آيد بلكه سبب در اينجا بدين معناست كه تنها از نبود آن نبود مسبب لازم مى آيد.(موضوع ماده 318 ق.م.ا )

منظور از عرضی بودن :  این است که تاثیر عامل دوم متوقف بر تاثیر عامل اول نباشد مانند اینکه اولی با چاقو بزند ، سپس دومی با سنگ به سر مجنی علیه ضربه وارد کند.اگر قتل ناشی از هر دو ضربه باشد هر دو قصاص خواهند شد. مگر اینه قتل مستند به عمل یکی باشد که در این صورت مثال از بحث عرضی بودن خارج است چون عمل یکی ایراد جراحت است و عمل دیگری قتل.

منظور از طولی بودن : این است که تاثیر عامل دوم متوقف بر تاثیر عامل اول باشد مانند اینکه اولی سنگ گذارد ، دومی چاهی بکند و سومی داخل چاه کاردی نصب کند . در این مثال افتادن مجنی علیه به چاه منوط به برخورد او با سنگ است و فرو رفتن چاقو در بدن او منوط به افتادن مجنی علیه در چاه است.

اما احکام حالت های مختلف :

ممكن است يك جنايت، تنها به وسيله يك مباشر ارتكاب شود يا با يك سبب تحقّق پذيرد و يا به وسيله چند نفر انجام گيرد. به طور كلّى با وقوع جنايت، پنج حالت ممكن است پيش آيد.

1. جنايتى كه تنها با «يك مباشر» به وجود مى‏آيد؛ مانند قتل و صدمات بدنىِ عمدى كه كيفر مرتكب، خارج از مواد استثنايى قصاص است.

2. جنايتى كه تنها با «يك سبب» به وجود آيد؛ مانند آنكه كسى چاهى(سبب) بكند و كسى در آن بيفتد و آسيب ببيند (ماده 318 ق.م.ا.).

3. جنايتى كه با سبب و مباشر محقّق گردد: در صورت اجتماع مباشر و سبب در جنايت، مباشر ضامن است؛ مگر اينكه سبب، اقوى از مباشر باشد (ماده 363 ق.م.ا.). با احراز رابطه علّيت ميان خطاى جزايى شخص و صدمه واردشده، مى‏توان گفت در صورتى كه خطاى جزايى شخص در پيدايش صدمه، شرط لازم و كافى براى وقوع نتيجه مجرمانه باشد، مسئوليت كيفرى با شخص مسبّب است، نه مباشر. سبب در موارد زير اقوى از مباشر است:

الف) وقتى مباشر «موجود جامد» است؛ مثل كسى كه در ملك خود آتش روشن كند، به نحوى كه آتش عادتا سرايت كند (مواد 252، 254 و 255 ق.م.ا.).

ب) وقتى مباشر جرم «حيوان» باشد؛ مثل خارج كردن مال از حرز توسط حيوان (تبصره 2 مادّه 198) و حمله حيوان، در صورتى كه صاحب آن، خطر حمله و آسيب رساندن آن را بداند (مادّه 257 ق.م.ا.).(5)

ج) وقتى مباشر از «افراد فاقد مسئوليت» از قبيل صغار و مجانين باشد (تبصره 2 مادّه 198 ناظر به خارج كردن مال توسط صغير از حرز يا تبصره مادّه 211 ق.م.ا. در مورد اكراه در قتل).(6)

د) وقتى جرح منتهى به آخرين رمق حيات در مجروح توسط جانى و پايان دادن به حيات وى توسط ديگرى باشد، جانىِ سبب، اقوى از مباشر و مستوجب قصاص است و دومى ديه جنايت بر مرده را مى‏پردازد.

4. جنايتى كه با چند مباشر ارتكاب شود؛ مثل شركت در قتل عمد (موضوع مواد 212 تا 215 ق.م.ا.)

5 . جنايتى كه با چند سبب تحقّق مى‏پذيرد.

توضيحات بيشتر :

الف) عامل واحد

                     1ـ مباشر واحد ( مسئوليت متوجه مباشر است )

                  2ـ  سبب واحد (مسئوليت متوجه سبب است )

ب) تعدد عاملين  

      3ـ جمع مباشر و سبب

                     3-1- در عرض هم

                     3-2- در طول هم

مباشر ضامن است مگر اينکه سبب اقوي باشد به شرح فوق .(ماده 363 ق.م.ا )

              4ـ اسباب متعدد

                    4-1-  در طول هم

در حالت اجتماعِ اسباب به صورت طولي براي حصول تلف ، در فقه اسلامي آراي مختلفي مطرح شده است ، از جمله ضمان سببِ مقدّم در تأثير، که نظر مشهور فقهاي امامي نيز همين است ، اشتراک در ضمان به طور مساوي ، اشتراک نسبي ، ضمان سببِ قويتر ،ضمان سببِ مقدّم در وجود. قانون مجازات اسلامي در ماده 364 نظريه ضمان سببِ مقدّم در تأثير را قبول کرده است .

                     4-2- در عرض هم ( شرکت اسباب در وقوع جرم )

اگر مسبّبان مشترکاً موجب خسارت شوند، همگي به اندازة مساوي ضامن خواهند بود (موسوي بجنوردي ، ج 2، ص 49؛ امام خميني ، ج 2، ص 193) قانون مجازات اسلامي در ماده 365 اين نظريه را قبول کرده است .

  5ـ مباشرين متعدد - در عرض هم – ( شرکت در وقوع جرم)                                                                                                                  

( موضوع مواد 212 تا 215 ق.م.ا. )

در خصوص جرایم غیرعمدی نیز مطالب فوق صادق است و تفاوتی در موضوع وجود ندارد الا در مجازات. در ضمن طبق تبصره ماده 336 تقصیر اعم است از بی احتیاطی ، بی مبالاتی ، عدم رعایت نظامات دولتی و ... بر این اساس عباراتی چون بی احتیاطی ، بی مبالاتی ، عدم رعایت نظامات دولتی و ... وصف تقصیر می باشند .لذا ممکن است وصف تقصیر در عاملین متعدد متفاوت باشد اما در اصل موضوع یعنی تقصیر مشترک می باشند . بدین جهت چنین امری در کاهش یا افزایش مسئولیت اسباب تاثیرگذار نخواهد بود .

دقت بفرمایید که شرکت در جرم ( توسط مباشرین متعدد یا اسباب متعدد عمدی یا غیر عمدی ) زمانی تحقق می پذیرد که عاملین در عرض هم باشند نه در طول هم .

با تشکر و احترام ـ جاهد